نمی دانم واقعا در این روزهای سرد و سیاه که همه را نوعی غم و غصه در بر گرفته می توان از سینما نوشت یا نه واقعا نمی دانم نمی دانم

درباره وقتی همه خوابیم ( بهرام بیضایی): خشم از بی فرهنگی

این بار دیدن فیلم جدیدی از استاد کمتر از 10 سال طول کشید اما باز هم با توجه به حجم طرح ها و فیلمنامه های ارایه و رد شده او در طول این سال ها و انتظاری که همه ، از موافقان و دوستداران گرفته تا مخالفان برای دیدن فیلم جدیدی از بیضایی دارند 8 سال زمان طولانی ای بود. "سگ کشی" با نمایشش در جشنواره نوزدهم فیلم فجر و اکران عمومی پرسروصدایش در اواخر سال 80 عملا به یکی از موفق ترین فیلم های کارنامه بیضایی تبدیل شده بود و مهم تر از همه رویکرد خاص او به مسائل اجتماعی و سیاسی روز بود که برخی از منتقدان خسته از فیلم های عمدتا اسطوره ای و آئینی او را سر شوق آورده بود. پس از متوقف شدن مرموز پروژه "لبه پرتگاه" و چندی بعد شروع شدن تولید "وقتی همه خوابیم"  آن هم در سکوت خبری زمزمه هایی شنیده شد که بیضایی قصد دارد جوابیه ای به همه سوالات بسازد اما با توجه به کم حاشیه بودن بیضایی این گمان کمتر محلی از اعراب داشت. گمانی که با دیدن فیلم به حقیقت پیوست.

"وقتی همه خوابیم" در واقع یک جوابیه صریح ، کوبنده و پر زرق و برق از سوی کارگردانی است که فیلمنامه قبلی اش نه به وسیله نظارت رسمی که تحت سیطره ویرانگر قدرت پول و سرمایه تهیه کنندگان فیلمفارسی متوقف شده بود. بیضایی با خشمی که شاید فقط در نیمه دوم "سگ کشی" از او دیده بودیم به بی فرهنگی صاحبان سرمایه در سینمای ما می تازد و با تیغی آخته نحوه فیلمسازی سرهم بندی شده و باری به هر جهتشان را به سخره می گیرد. خشم و هرج هرج آگاهانه نیمه دوم "وقتی همه خوابیم" به مانند تسویه حسابی است که فردی فرهنگی و تا اینجای کار کم حاشیه را اینگونه به عکس العمل واداشته است. او فیلمی را به ما نشان می دهد که در مدت کوتاهی بازیگر نقش اول مرد و زن و حتی کارگردانش اخراج             می شوند و با پایان فیلمبرداری اش جشنی برپا می گردد تا جریان همیشه زنده و نابودگر فیلمفارسی موجودیتش را به روشن و دردناک ترین شکل ممکن ابراز کند.     

درباره "بعضی ها داغشو دوست دارن"( بیلی وایلدر – 1959)

------------------------------- 

بیلی وایلدر در اوج دوران حرفه ای خود و بعد از ساختن فیلم های شاخص و ماندگاری چون ساست بلوار و بازداشگاه شماره 17و در زمانی که سینمای اخلاق گرای آمریکا می رفت تا وارد مرحله تازه ای از گذشتن از مرزهای ارزش ها و اخلاقیات نهادینه در جامعه شود به همراه دوست و همکار قدیمی خود "ال دایموند" سرگرم نوشتن کمدی تازه ای شد که می توان آن را پایانی درخشان بر فیلمهای دهه50 او نیز دانست.داستان فیلمنامه در روز سن والنتین می گذرد هنگامی که دو نوازنده بیکار شاهد کشتارآن روز شیکاگو توسط گنگسترها می شوند و از ترس آن که به وسیله آنها شناسایی و کشته شوند تن به زن پوشی می دهند و همراه گروهی از دختران نوازنده عازم میامی می شوند. اما داستان به همین سادگی ها هم نیست.در قطار یکی از آنها دلبسته خواننده گروه که دختری جذاب و اغواگر است می شود و پیرمردی متمول و هوسران نیز شیفته یکی دیگر از مردان می گردد.وایلدر و دایموند براساس ایده وسوسه کننده مردان در لباس مبدل زنان پشت هم برای دو مرد بخت برگشته و ترسوی خود مانع می تراشند و این موانع مخاطب را در دیدن اثری کمدی که حرفهای بسیاری در خود دارد سرگرم می کند و به فکر فرو می برد.می گویند سلزنیک تهیه کننده بانفوذ هالیوود به وایلدر هشدار داده بود که نمی تواند با کلیشه های سینمایی بازی کند و فکر ترکیب کمدی با جنایت محکوم به شکست است اما وایلدر که قبل ازآن نیز آثار جنجالی زیادی ساخته بود به کار خود اعتقاد داشت.وایلدر همواره اعلام می کرد که فیلمنامه نویسی است که از ترس آن که فیلمسازها نوشته هایش را خراب کنند مجبور است خود آنها را بسازد بنابراین کارگردانی می کند.مانند همیشه فیلمنامه او پر از جزییات و اتفاقات ریز و درشت خنده دار اما به شدت گزنده و تلخ است.فیلمنامه"بعضی ها داغشو...." ورود به حیطه نوعی کمدی نو در هالیوود بود.تا قبل از آن فیلمسازان معمولا جانب احتیاط را در برابر سانسور و پرده دری و استفاده از جنسیت و بازی با آن را در کار خود در نظر می گرفتند.اما وایلدر با روحیه مبارزه جوی خود به نبرد تمام پیش فرض های قدیمی رفت.ایده و ترفند جالب و جذاب عشق های خنده دار دلبستگی یک مرد که در تصور همگانی یک زن است به یک دختر و یک پیرمرد با این ذهنیت که به زنی که در حقیقت یک مرد است هم پیچیده و هم به شدت تمسخرآمیز به نظر می رسند.شاید برخی با دیدن فیلم در زمانه امروز شوخی های آن را کمی کهنه به حساب بیاورند اما درآن دوران جذابیت آن چیزی فراتر از این حرفها بود. پالین کیل یکی ازمخالفان پرپاقرص وایلدر که گاه ارزش های آثار او را زیر سوال می برد درباره این فیلم گفته  " این کمدی ماجراهای . خود را جای زن ها زدن و جابه جایی نقش ها را به طرز بامزه ای تعریف کرده و در عین حال هم مدام بر لبه باریک و خطرناک (ایهام جنسی) حرکت کرده است"وایلدر با قرار دادن شغل دو مرد فراری فیلمش به عنوان نوازنده هم به مقام موسیقی ادای دین کرده و هم برای ورود شخصیت هایش به گروهی از زنان نوازنده مقدمه چینی درستی کرده است.به سیاق بسیاری از کمدی های کلاسیک در اینجا نیز ترفندهایی مانند استفاده از کمدی کلامی و شوخی های فیزیکی در کنار قرار دادن ظرفیت کافی برای هنرنمایی بازیگر توانمند فیلم در موقع ساخت و اجرا مدنظر وایلدر بوده است.بسیاری از جذابیت های فیلمنامه به زمان بازی بازیگران توانایی مانند جک لمون . تونی کرتیس و مریلین مونرو نیز بازمی گردد.باز هم می توان ترس همیشگی وایلدر را از ندیدن یا خراب کردن نکات جذاب فیلمنامه اش در زمان ساخت توسط دیگران درک کرد.وایلدر خود گفته"وقتی فیلمنامه می نویسم . دلم می خواهد کارگردانی کنم و وقتی کارگردانی می کنم . دوست دارم فیلمنامه بنویسم"یک خوشبختی برای ما که او توانست برخی از بهترین فیلمنامه هایش را خودش بسازد و چند گوهر بر گنجینه سینمای کلاسیک بیفزاید.

به لطفDVD های موجود در بازار   فیلم "بلیت ها" به کارگردانی سه کارگردان دارنده نخل طلا با نام های ارمانو المی ، عباس کیارستمی و کن لوچ را به تازگی دیدم. از آن نوع فیلمهای اپیزودیک که ایتالیایی ها از دیرباز علاقه فراوانی به ساخت آن داشته اند. این بار داستان در یک قطار بین المللی به سمت رم می گذرد و هر کدام از این فیلمسازها بر اساس دغدغه ها و دلمشغولی هایشان قسمت به خود را ساخته و پرداخته             کرده اند. امیدوارم تا فرصتی دست دهد تا بتوانم مفصل تر درباره هر کدام از این تکه ها که فیلم "بلیت" را می سازنند در مجله "فرهنگ و سینما" بنویسم. در همین حد باید بگویم که تماشای تکه مربوط به کیارستمی در این مجموعه شوق برانگیز بود. تا بعد.......

فیلم کوتاه و مستند در ایران چه جایگاهی دارد؟ ما به دست خود چه به سر نسل جوانی می آوریم که عاشق فیلمسازی اند؟ تورا خدا کسی جوابی برای این سوال پیدا کند.فیلم کوتاه در ایران تبدیل شده به کپی کردن فیلم های موفق و جایزه گرفته سال گذشته .

ما به این شکل به فیلمسازانمان می گوییم: نوآوری ممنوع بچه جان. فکر کردن دیگه چیه. جوری فیلم بساز که جایزه بگیری. جوری کار کن که هیات داوران خوششان بیاید.گور پدر فیلمسازی ناب و متعالی!!

حال سینمای کوتاهمان خراب است. با دست خودمان به دریاچه کوچک فیلمسازی مان سم ریخته ایم. چندی بعد که این ماهی ها روی آب بیایند حالی مان می شود اساتید.